Pitanje nadrealističkih postupaka, receptura i rešenja, zahvata i savremenu umetnost. Post-konceptualna umetnost, računajući na iznenadjenja i efekat psiholoških pobuda, u mnogome se oslanja i na slikovite značenjske igre sada već vremenski istorijskog nadrealizama, pokrećući različita tumačenja. Izvorno nadrealističko delovanje, kakvo se u svom skromnom, ali dragocenom obimu odvijalo i u Srbiji, obraća se i aktuelnim postavkama života i umetnosti.
Za poslednjih godinu dana dve kapitalne i različite izložbe nadrealističkog nasledja internacionalnog pokreta odvijale su se, prvo u Tate Modern u Londonu, a potom u Boburu - Centre Georges Pompidou u Parisu.

IZMERITI OBUZETOST
'Jedan Minut Pre Ubistva '- Fotografija u srpskom nadrealizmu (1926-1936), Izložba u Salonu Muzeja savremene umetnosti u Beogradu, mart 2002.

Počevši s pitanjem metafizičke prirode, datiranim u svoju prvu, 1924. godinu, a koje glasi "Da li je samoubistvo jedino rešenje?", nadrealistički nekonformizam otpočinje i svoju značenjsku avanturu. Iskoraci pripadnika pokreta potvrdili su se kao reakcija na ideološke i socijalne okvire ispoljene kroz pozamašnu obaveštenost, razornu i gorkohumornu igru s apsurdom, revolucionisanjem podsvesnog i prepuštanju tokovima automatskog u svesnom životu. Za izvorne primere nadrealizma, bila su to načela koja su podjednako zahvatala stvaralačke razloge u pisanju, pravljenju crteža, slika, predmeta i skulptura, jednako i inscenacija pozorišnih povoda ili eksperimentisanja sa svetlošću pri stvaranju fotografskih ili filmskih rezultata. Internacionalizacija nadrealizma, za srpsku stranu, bila je najčešće naglašavana kroz ranu, gotovo pred diplomatsku misiju Marka Ristića u Parizu 1926, kretanju unutar Bretonove grupe i zasnivanju beogradskog ogranka. Delovanje koje su i Ristić, ali i Aleksandar Vučo, Vane Bor, Milan Dedinac, Oskar Davičo , Koča Popović, Djordje Kostić kao i Rastko Petrović, Živanović Noe , Moni de Buli ili Nikola Vučo afirmisali u svojim raznolikim delovanjima. Putem fotografija, ponudjena su nova definisanja na promenljivom kursu klizanja kroz raznovrsne igre dijalektičke virtuoznosti ili izneveravanja očekivanih gradjanskih vrednosti, pa makar i življenja koje se odvijalo u gradskim sredinama nekadašnjih drukčijih konfliktnih teritorija Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Kraljevine Jugoslavije, ali pre svega unutar gradske Prestonice kakav je Beograd, zaista i bio. Osvrt i pregled medijuma fotografske ostavštine iz zbirke Muzeja savremene umetnosti, izložen u Salonu Muzeja na tematskoj izložbi Jedan minut pre ubistva naslovljen je po Borovoj fotografiji snimljenoj na podvožnjaku u Ruzvetovoj, prvobitno Grobljanskoj ulici 1935. godine. Zbirka srpske nadrealističke fotografije dospevši pred javnost u 2002 godini, počiva u posebno osetljivoj aktuelizaciju arhivskog nasledja. Postavka koju je priredila kustos Jasna Tijardović Popović nudi svojim preglednim okvirom presek ostavštine originalnih beogradskih nadrealista - koncentrisanih uz nekoliko nezaobilaznih izloženih kolaža - upravo u medijum fotografije, začinjući pitanja o trajnosti uvida i preispitivanju njihovog delovanja. Izložba pokreće platformu za promišljanje o individualnim stremljenjima i pripadnostima članova grupe kao žitelja Beograda prema evropskim tokovima stvaralaštva i putanje angažovanosti, naglašavajući i potrtebu za stalnim izložbenim mestom. Mada su fotografski radovi, uz ostale primere automatskih crteža, kolaže i slike izlagani na ranijim obimnim izložbama kakvim su se u Beogradu pokazale Retrospektiva Vana Bora 1990 ili celosti predstavljen Legat Marka Ristića 1995, obe u Muzeju savremene umetnosti, problematizovanje nadrealističke avanture kroz medijum fotografije nudi odgovore na idealnu povezanost sada završenih biografija izmedju, kako je Ristić navodio, "žudjenog kontinuiteta ličnosti i života".
Beogradska periodika grupe Almanah Nemoguće i Nadrealizam - danas i ovde' bili su odabrani za skalu primera nadealističkog postupka, razvijenog pisma i slikovitosti koje su fotografija, pretežno fotogrami ili ostale simulacije mogle da ponude. U tezi izložbe Jedan minut pre ubistva, naglašeno je poznato istorijsko mesto za razvrstavanje individualnih primera fotografije u kolektivnom delu iz 1932, konceptualnom, anketnom primeru, Pred jednim zidom- Slike simulacije paranoičnog tumačenja, koji je s fotografske strane potpisao fotoreporter dnevnog lista Politika Raka Ruben, a zatečenim prizorom iskazala grupa u sopstvenim varijantama, simulacijama i poigravanjima s opažanjem.
Odnos izmedju stvarnog i nestvarnog , koji je Ristić programski postavio odvijao se u pravcu sve aktivnijeg odnosa stvaraoca sa socijalnim pitanjima i gorućih, isto tako internacionalnih pozicioniranja delovanja u kulturi druge polovine tridesetih godina. Pogled na zid je na izvesnom značenjskom nivou, odnos prema sužavanju modernističkog pogleda, naizgled razonoda, ali i potvrda razigranosti koje su i kolaži, ali i foto montaže, igre s materijalnošću, ideološkim i erotskim odlikama i putanjama imali. Fokusiranje na medijum fotografije i prepleta s igrom iz podsvesti doprinos su udaljavanju od tvrdnje da fotografija isključivo predstavlja realnost kakva jeste. Eksponati članova grupe osciliraju izmedju ležerne egzaltiranosti i poniranja u nepoznato. Činjenicu raznolikog izbora na izložbi, dopunjuju otisci s etnoloških poetskih vidjenja afričkih primera putopisca Rastka Petrovića, što se odnose prema izraženoj ritualnoj različitosti plemenskih kultova, fetiša i otkrivanju realnosti kao skupa drukčijih pravila, izraženih u fragmentarnoj slikovnoj fotografskoj poemi o poniranju u divljinu na dalekom tragu Konradovog Srca tame, i to prema teško objašnjivom, i sa stanovišta podsvesti, opsesivnom izrazu.
Ma koliko fotogrami koji ostvaruju zaseban niz prema snovidjajnom pokazuju, u svojim ekspresivnim i ritmičkim efektima odnosa blizine materijalnosti u svetlosti i pozadine koja je uvek zatamnjena, odvija se potraga za redefinisanjem prostora realnosti. Blizina predmeta u fotogramima bila je svojstvo kojim se stvarao prizor začudnosti i ispunjeno ubrzanje ležernosti i pozitivne energije, slične opitima Men Reja. S druge strane, beogradska fotografisanja nasumičnih detalja gradskih eksterijera ili enterijera unela su živopisni dinamizam koji se, gotovo na način ready-made pristupa pokazao na granici snovidjajnih apstrahovanja. Snimci radjeni po Beogradu Vana Bora i Nikole Vuča, koji su sledili poetičke pristupe u tekstualnim uzletima pre svega Marka Ristića, nosili su dvojaka dejstva: prkosni prilog nasumičnosti i otisak krajnje privatne zatvorenosti svojih autora. Vučovi snimci stepenica, rakursi i sužene perspektive kao i poznati zid od cigala naslovljen Zid agnosticizma, ostvarenja su paradoksalnog praćenja imaginarnog prostora. Svojevrstan pripovedni kinematografski impuls koji je načinio Vane Bor na dve fotografije Jedan minut pre zločina i Dva minuta pre ubistva, mora da se ticao naknadnog dodatka, jer su eksterijerski snimci nad podvožnjakom delovali kao spontano prostekli iz šetnje.

Koncepcija eksterijerskog pogleda poistovećena je s objektivom foto aparata. Plodotvorna za utisak stvaranja napetosti i prividne tajnovitosti unutar zahvaćenog prostora, a posebno sa stanovišta postavke o optički nesvesnom, analiza koju je, pogotovo na osnovu modela Valtera Benjamina primenjivala Rozalin Kraus prispitujući delotvornost francuskog nadrealizma , otvara upravo na osnovu prohujalih decenija svest o modernističkom ekvivalentu Vanitas prizoru ili umetnosti memento mori. Prizor zaustavljenog proticanja, sugerisanje slutnje naslovom dela, kao i pokret tela pod otvorenim nebom, odredjuje se u situaciji koju danas možemo da osmotrimo kao fotografsku slikovnu snagu iščezle prošlosti.
Pesmu, naslovljenu 'Danas' iz 1933, Ristić otvara stihom: "Svesrdna umiranja na pločama praznih gradova". Za pojedine izložene i sačuvane fotografije (budući da su najuspelije po tvrdnjama pripadnika grupe odmah uništavane) nastale izmedju 1926. i 1936. godine, može se upravo odnos prema praznini i romantična raspevanost htenja, direktno odrediti. Fotografije u svom obimu i retkosti u okviru nasledja, pružaju zagrljaj fragmentarnih kataloga moderne mitologije i prividnih sila podsvesti. Sumiranjem veze modernizma i anarhizma, kao svojevrsnom dvojnom zastavom medjuratne aristokratije, nadmašena je radikalna kritika društvenih pojava, i to u izgledu umetničkih pozicija i uobličavanja u pisanju i u stvaranju slika. Levičarska politička i estetska pozicija beogradskog kruga nadrealista, s današnjeg stanja odnosa prema izneveravanju ustaljenog i subverzivnosti, deluje kao središnje mesto za objašnjenje koncepta stvarnosti. Slično odredjenje se u nemačkoj sredini krize i previranja sredinom dvadesetih godina kao umetnički Neue Sachlihkeit ukazalo neizbežnim načinom. Savremeni značaj nije direktan. On zahvata sve aspekte iracionalnosti i ironijskih uzmaka u umetnosti ostvarenih odvajanjem od postmodernističkih mitova, zasićenja tržišta koje današnji medijum fotografije, montaže i sveprožimanja ne uspeva, pogotovo na način nadrealističkog uvida, da izbegne u savremenoj situaciji umetnosti i vizuelne kulture. Radi se o egzistencijalnim pribežištima i fantazmima o izneveravanju realnosti što odolevaju pod informatičkim nametima, unutar epidemijskih pustošenja pretesnih, ali praznih gradova, i vrtložnim smenama kategorija entropije i odsustva.

Nikola Šuica