Mira Jurišić Krković
1928 -1998

Mira Jurišić rođena je 1928. godine u Čurugu. Akademiju likovnih umetnosti završila u Beogradu 1955. godine, a postdiplomske studije 1957. godine na istoj Akademiji. Bila je član ULUS-a i Saveza likovnih umetnika Jugoslavije od 1957. godine. Studijska putovanja: Italija, Francuska, Španija, Sad, a kao stipendista Fonda Moša Pijade boravila u Engleskoj.

Izlagala je samostalno 12 puta, učestvovala na preko 150 grupnih izložbi, realizovala 15 skulptura velikog formata (bronza, kamen) u prostoru. Dobitnik je nagrade Oktobarskog salona 1972. godine. Radovi joj se nalaze u više muzjskih i privatnih zbirki (Muzej savremene umetnosti, Beograd; Muzej grada Beograda; Muzej revolucije, Beograd; Narodni muzej, Sombor).

Mira Jurišić, PROTICANJE, 1963, bronza, Muzej savremene umetnosti, Beograd

THE HISTORY OF SERBIAN CULTURE, Miodrag B. Protić: PAINTING AND SCULPTURE IN THE TWENTIETH CENTURY

MIRA JURIŠIĆ
Mira Jurišić je rođena 1928. godine u Čurugu. Posle učiteljske škole završila je Akademiju za likovne umetnosti (1955) kao i postdiplomske studije (1957) u Beogradu u klasi Sretena Stojanovića, Ilije Kolarevića i Jovana Krathofila. Izlagačku delatnost započela je 1955. godine, a član ULUS-a postala je 1958. godine. Autor je brojnih memorijalnih spomenika (Kragujevac, Rijeka, Pančevo, Bečej, Kikinda), a realizovala je i brojne skulpture velikog formata u kamenu u Aranđelovcu (1966), Prilepu (1967), Bihaću (1969) i u drugim mestima Jugoslavije. Poznate su takođe i njene skulpture Kameni presto ( postavljen 1970. god. pred Muzejom savremene umetnsti) i Sunce ( postavljeno 1977. god. u Sportskom centru u Košutnjaku).
Priredila je 12 samostalnih izložbi i učestvovala na oko 150 grupnih izložbi crteža i skulptura u Jugoslaviji i inostransrtvu. Učestvovala je na svim oktobarskim salonima do sredine osamdesetih i nosilac je nagrade za skulpturu na XIII oktobarskom salonu.
Umrla je u Beogradu 1998. godine.
U poslednjoj deceniji života svoje kreativne sposobnosti usmerila je na literarno iskazivanje. Posthumno su objavljene njene knjige Svileni most (KOV-Vršac 1998. godine) i Trenutak Svetlosti( KOV, Vršac 2002. godine).

U jugoslovenskoj umetnosti druge polovine dvadesetog veka vajarska misija Mire Jurišić sasvim je osobena i izuzetna i doživljava se kao potresna i snažna ispovest umetnika zaokupljenog problemom čoveka kao nosioca tragičnog, dramskog osećanja. Intelektualno i imaginativno gotovo svi njeni radovi su refleksija na stradanje u ratnom nevremenu, potresna priča o čovekovom promertejstvu i patnji koje je istorija satkala na nemirnom balkanskom tlu. Skulpture ove umetnice sa naglašenim epskim duhom i filozofskom porukom, privlače i uzbuđuju svojim dramatskim nijansama i monumetalnošću masa.
Mira Jurišić je uspostavila specifičan sistem simbola najčešće crpeći stilizaciju iz prirode gde oblici vegetacije i rudamentalne ljudske forme metamorfuju jedni u druge. Osobena unutrašnja lepota njenog skuptorskog dela sadrži jasnu poruku da je čovek deo opšteg toka i prolaznosti.
Od ranog Zbega(1958) u realističkom tretmanu do poslednjih radova asocijativne faze, skulpture grube površinske obrade , preko Otpora (1961) i Zida (1962) vrlo upečatljivo je data tema progona i stradanja. U Bdenju, Grotlu, Smiraju, Reinkarnaciji forma se sadržinski i silski zgrušnjava noseći u finalnom preobražaju karakterističnu dinamiku unutrašnjih zbivanja koja razbija klasičan oblik. Slede skulpture izvanredne snage i sugestivnosti koje najčešće izvodi u slobodnom prostoru.
Iz perioda intezivnog druženja sa literaturom poznate su skulpture U spomen Branku Miljkoviću (1962) i Zlatna šuma (1966) posvećena pesnicima Miljkoviću i Šćepanoviću, kojima je umetnica po duhovnom stavu umnogome srodna.
Čitavo umetničko delo Mire Jurišić doživljava se kao potresna i snažna ispovest umetnika zaokupljenog problemom čovekove egzistencije . Njen čovek-akt izložen raznim silama fizičkih i psihičkih presija i organskim procesima bioloških promena gubi konkretno ljudsko obličje i preobražava se u ekspresivni simbol grčevitog otpora prema neumitnoj sudbini. Poreklo te ekspresivne vizije koja tako deformisanu i preobraženu ljudsku figuru čini asocijativno sličnom mrkom humusu, račvastom korenju, izlomljenoj ili u naponu savijenoj grani i izlokanoj kamenoj hridi ukazuje na povezanost bića sa prirodom iz koje se rađa i kojoj se vraća . U jednoj vrlo ekspresivnoj sintezi antropomorfne forme rastinja, njegovih ritmova, njegovih strukturalnih lepota i tragičnih akcenata Mira Jurišić je našla svoj plastični izraz koji je vidljiv kroz njen opus koji je trajao skoro pola veka.
Crteži Mire Jurišić na nesvakidašnji način pružaju novo autentično skulptorsko osećanje materijalizovanog crteža plastične forme, mase u prostoru. Crtež za nju nije dopuna skulpturi već je stvarnost za sebe, istovremena stvarnost crteža i materije kao osnovnog likovnog i plastičkog problema. Operišući vajarskim materijalom , na gipsanoj podlozi, hameru, papiru, pomoću šelaka i uz diskretnu upotrebu zlatnog praha , Mira Jurišić slika i vaja istovremeno na samosvojan način, plastične vizije evokativnih i asocijativnih sadržaja. Modelovani crteži su nastali kao rezultat potrebe za dopunom plastične misli i samostalna su celina podređena zahtevima koje nameću slikarstvo i crtačko savlađivanje materije.

Natalija Cerović

Momčilo Krković

Rođen 12.03.1929. u Malom Gradcu (Banija).
Diplomirao je na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1952. godine. Akademiju za likovne umetnosti u Beogradu završio 1955, a postdiplomske studije na istoj Akademiji 1958. godine. Godinu 1959. proveo u Poljskoj, na specijalizaciji, kao stipendista poljske vlade.
U likovnom životu učestvuje od 1950. godine. Član ULUS-a i Saveza likovnih umetnika Jugoslavije postao je 1955. godine. Bavio se i pedagoškim radom. Studijska putovanja: Italija, Španija, Austrija, Engleska, Mađarska, Čehoslovačka i Francuska.

Izlagao je samostalno oko 20 puta, učestvovao na preko 200 grupnih izložbi, realizovao je 28 spomenika. Dobitnik je 15 nagrada (između ostalih Zlatnog dleta ULUS-a 1979. godine i nagrade za skulpturu na IV oktobarskom salonu 1963. godiine) i četiri javna priznanja. Radovi mu se nalaze u oko 40 muzeja i privatnih zbirki (Muzej savremene umetnosti, Beograd; Moderna galerija, Rijeka; Narodni muzej, Niš; Muzeum narodowe, Warzsawa; Jevrejski muzej, Beograd itd.)

Stvaralaštvo Momčila Krkovića odraz je specifične vajarske poetike koja ga prepoznatljivim i samosvojnim izrazom čini izdvojenom i neobičnom pojavom u okviru naše savremene skulpture. Delima nastalim pre 1959, koja na neki način predstavlja prelomni momenat u njegovoj umetnosti, on je, portretima delikatno modelovanih oblika svedenih površina i monumentalnom figurom za spomenik podignut u rodnom mestu, pokazao da sa lakoćom može izvesti sve što je u domenu realistički shvaćene skulpture. Tokom studijskog boravka u Varšavi, pomenute godine, kod Krkovića se iskristalisala ideja koja je - posle nekoliko skulptura preko kojih se (možda pod uticajem Henri Mura) postepeno udaljio od realizma pa su tako činile prelaz ka potpunoj geometrizaciji oblika - iznedrila prvi ciklus "Čovek tvrđava". Arhitektonski gradeći oblike čvrste unutrašnje konstrukcije i jedinstvenog tretmana forme, on je stvorio niz radova u kojima je, polazeći od elemenata istorijskog nasleđa, na svoj način ostvario dela modernog izraza prožeta univerzalnim značenjima. Inspirisane u osnovi ljudskom figurom - zbog čega, ma koliko katkad delovale apstraktno imaju asocijativni karakter - skulpture iz ovog ciklusa, građene u planovima promišljenim kompozicionim odnosima vertikala i horizontala, gde poneke blago zaobljene forme i kosine daju oblicima dinamiku. I pored strogog geometrizma one ne deluju hladno, zahvaljujući pre svega fakturi koja im udahnjuje život i daje izražajnost. Zamišljene kao monolitni blokovi ili razvijene u prostoru, Krkovićeve skulpture krajem šezdesetih godina počinju da dobijaju nova značenja u okviru ciklusa "Čovek grad", stvorenog pomoću elemenata istog plastičnog jezika. Klesana u različitim vrstama kamena ili livena u poliesteru, ova ostvarenja su pružala neiscrpne mogućnosti za istraživanje svekolikih likovnih problema, kakvih je, po mišljenju autora, bilo dovoljno za ceo život jednog vajara.
Međutim, osamdesete godine su donele potpuni preokret: "Moja reka smisla nije htela da me ostavi u nekom jezercu ili barici da uživam u postignutom nego je nastavila da me kotrlja niz oblutke svog korita, terajući me da i dalje pronalazim mogućnosti spasa, tačke oslonca, kako me matica ne bi odnela u besmisleno postojanje" (M. Krković). Ovo se manifestovalo kroz novi ciklus, "Pojavljivanje zaboravljenih prostora", koji je po svemu predstavljao potpunu suprotnost dotadašnjem Krkovićevom stvaralaštvu. Umesto da gradi i konstruiše, počeo je da modeluje, stvarajući terakote sa predstavama pejzaža, ali ne realnih, već imaginarnih (prethodno zabeleženih na crtežima izuzetnog senzibiliteta), onih koji su poput arhetipskih zapisa ostali zapretani u dubini njegove svesti. Ova neobična i osobena ideja u našoj skulpturi razvijala se nizom maštovito oblikovanih dela sa više ili manje narativnosti. Ratna zbivanja tokom devedesetih godina unela su u njegove radove, pod nazivom "Ispod dna vremena", elemente naglašene ekspresivnosti i surove simbole kao svedočanstvo, ali istovremeno i opomenu, tako da svojim vanvremenskim značenjem oni nadvisuju aktuelne događaje. Sposobnost Momčila Krkovića da razumljivom simbolikom iskaže suštinu zamisli naročito se pokazala u brojnim izvedenim spomenicima. Ne težeći nikad ka pukoj ilustrativnosti, on je pomoću asocijativnih oblika uvek ubedljivo i jasno sugerisao ono šta spomenik treba da predstavlja.
Krkovićev pristup skulpturi jeste, prema umetnikovim rečima, odnos prema njoj "kao umetničkom činu kompleksnog ljudskog bića" jer "ona nije samo predmet nego prvenstveno proizvod misli, a vešte ruke samo bivaju sprovodnik i njihov izvršilac". Ove reči imaju snažnu potvrdu u njegovom celokupnom bogatom i raznovrsnom vajarskom opusu.

Vera Grujić