Kada je deceniju posle smrti najvećeg sina naših naroda i narodnosti počela da se u temelju ljulja njegova avnojska tvorevina, odnosno kada su mračne sile puštene iz Pandorine kutije, a floskula o bratstvu i jedinstvu da se u zbilji manifestuje u svojoj zloćudnoj suprotnosti, jedan broj umetnika je odlučio da se okuplja. Radili su to naivno, uvereni da onaj ko peva, slika, vaja, ukratko ko stvara, ne može da misli i čini zlo. Tako su se pod okriljem Srpskog kulturnog društva Zora u Kninu, radi čuvanja srpskog jezika, pisma, tradicije i kulture, još u leto 1989. Okupili u drevnom manastiru Krki, u srcu kamenite Bukovice, na sredokraći izmedju Knina i Benkovca, mnogi pesnici, likovni umetnici i drugi kulturni poslenici iz mnogih gradova i krajeva ondašnje Jugoslavije. Tada su uz blagoslov preosvećenog vladike dalmatinskog, a sada visokopreosvećenog mitropolita dabro-bosanskog g. Nikolaja Mrdje dogovorili da se ubuduće, svakog leta, okupljaju i deluju kao Umetničko bratstvo manastira Krke. I, doista, taj dogovor je urodio plodom. Umetničko bratstvo je potom plodno i zapaženo delovalo od 1990. Kada se na okupu u manastiru našlo dvadesetak likovnih umetnika. Od dela što su ih oni za sobom ostavljali kao svedočanstvo svoga rada i boravka u gostoljubivom manastiru, tokom narednih godina, sve do tužnog i ružnog kraja Republike Srpske Krajine, ostala je, sačuvala se i živi u izbeglištvu, pažnje vredna zbirka slika, skulptura, akvarela, crteža i grafika. Medjutim, bez obzira na to koliko je i kako sada značajna zbirka koja svedoči o postojanju, minulom radu i stvaralačkim dometina Umetničkog bratstva manastira Krke, mnogo je značajnija činjenica da se zahvaljujući ovom Bratstvu, njegovom delovanju i njemu kao dobrom primeru, začela jedna korisna ideja koja, osim što je dala izvesne plodove, može da posluži kao smisaoni smerokaz za bitisanje i rad budućih sličnih okupljanja umetnika. Pomeranjem većine umetnika iz ovog Bratstva do Martin Broda, podno manastira Rmnja, na živopisnom mestu gde se Unac uliva u lepoticu Unu, počelo je pod brigom preosvećenog vladike Hrizostoma, koji je stolovao u Ključu, da deluje Bratstvo manastira Rmnja. Tako se gotovo spontano radjala i rodila ideja o vaspostavljanju jednog lanca umetničkih bratstava koja bi povezivala ratom ugrožena područja srpskog naroda, kao što su ona na Ozrenu, zatim u Semberiji i Podrinju, manastiru Tavni i manastiru Dobrunu, pa sve do manastira Tvrdoša, južno od Dučićevog Trebinja, na obodu Popovog Polja. Ta ideja se uobličavala i postajala aktuelnija kako je bivalo sve očiglednije da će izolovanom, satanizovanom i razjedinjenom srpskom narodu, pored svih blokada još i sa onom na Drini, dalju sudbinu krojiti, granice odredjivati i pravila ponašanja propisivati ujedinjena Nemačka, ujedinjena Evropa i ujedinjeni narodi što ih mamuzaju Sjedinjene Američke Države. Dakle, učvrstilo se uverenje da razjedinjeni Srbi naspram ujedinjenog sveta mogu računati samo na sebe i svoju svest. Tačnije, da deo sveta što ih odbacuje i kažnjava, što im sudi bez sudjenja, mogu biti samo u onoj meri u kojoj se sačuvaju kao Srbi. Da im, stoga, ne preostaje drugo nego da se svom očitom geopolitičkom rasparčavanju čiji se kraj nije mogao sagledati, niti se još uvek sagledava, suprotstave duhovnim jedinstvom; da se uhvate u jedno što šire, čvršće i što bolje organizovano prosvetno i kulturno kolo koje će im pomoći da očuvaju svoje nacionalno biće i svoj nacionalni identitet do nekih, po njih, boljih vremena i prilika. Mada su neprilike u kojim se našao i u kojima se nalazi srpski narod toliko velike i da je veoma teško, gotovo nemoguiće, sprovoditi u delo ono što nije po volji moćnim, a ujedinjenim velesilama koje drobe sve što je srpsko, ipak ima primera koji hrabre i pružaju nadu. Jedan od takvih je ono što se dogodilo i što se dogadja u Višegradu. Tamo je iz spoja skromnih vrednosti ostvarenih kroz kratkotrajno delovanje Umetničkog bratstva manastira Dobruna, utemeljenog 10.oktobra 1993. na inicijativu visokopreosvećenog mitropolita Nikolaja, a povodom 650. godišnjice manastira, zatim iz plodova višegodišnjeg delovanja Likovne kolonije Višegrad i iz jedne nevelike poklon zbirke likovnih dela koja je darovana Višegradu s ljubavlju, oktobra ratne 1994. uz razumevanje opštinskih čelnika i nesvakidašnji entuzijazam organizatora, kakav je slikar i domaćin Branko Nikitović, rodjena jedna hvale vredna Gradska galerija moderne umetnosti. Ta Galerija, čiji se fondovi brzo umnožavaju i već sadrže više od dve stotine više ili manje vrednih i probranih dela, uprkos skučenom, u ratu stečenom i skrojenom prostoru, sada predstavlja jednu od vodećih, a sigurno najvitalnijih i najagilnijih ustanova te vrste u Republici Srpskoj. Osim što obezbedjuje kontinuitet višegradsko-dobrunskog likovnog saborovanja, a pod tim nazivom organizatori bliže duhu srpskog bića i jezika podrazumevaju rad likovne kolonije koja već niz godina ima medjunarodni karakter, Gradska galerija Višegrad je svojom živom programskom delatnošću, pre svega izložbama što ih priredjuje na prostorima sa obe strane Drine, ali i činjenice da delima što ih poseduje oplemenjuje mnoge reprezentativne radne prostore u Višegradu i Republici Srpskoj, izrasla u važan likovni i kulturni centar. Ustvari, ona jedina na uzoran način u praksi realizuje one plemenite ideje zbog kojih su osnivana, ali zlom sudbom i neprilikama prebrzo gašena, mnoga umetnička bratstva i mnoge likovne kolonije. Upravo nesporna vrednost umetnika čijim se delima sada, povodom Spasovdana, prvi put u Beogradu predstavlja Gradska galerija Višegrad, na upečatljiv način svedoči o tome kako može, oskudnom i nejunačkom vremenu uprkos, da se opstane i uspešno ispunjava osnovni zadatak očuvanja stvaralačkog duha i negovanja kulture u jednoj nevelikoj, a mnogim teškim nevoljama pritisnutoj sredini. Da je tako jasno pokazuje stotinak za ovo izlaganje odabranih radova što su ih u Višegradu, tokom minule decenije, darovali umetnici poput Leposave St. Pavlović, doživotnog predsednika najstarijeg srpskog umetničkog udruženja Lada, ili poput slikara i likovnih pedagoga kakvi jesu Aleksandar Luković - Lukijan, Miodrag Rogić, Branislav Subotić - Sube, Milorad Ćorović, Andjelka Bojović, Zoran Jovanović - Dobrotin, zatim poput onih koji čine vitalno jezgro srpskog savremenog likovnog stvaralaštva, a takvi su Todor Stevanović, Dušan Djokić, Zdravko Mandić, Raša Trkulja, Božidar Kovačević, Veljko Mihajlović, Milutin Kopanja, Zoran Stošić - Vranjski, Tomislav Suhecki, Aleksandar Blatnik, Zoran Purić, Grujica Lazarević, Milan Marinković - Cile, Divna Jelenković, Biljana Vuković, Marija Stošić, Božidar Plazinić, Leposava Milošević Sibinović, Miloš Šobajić i tako redom. Sve biva još ubedljivije kada se ovoj listi uglednih umetnika, čija dela tvore iz godine u godinu sve značajniju zbirku Gradske galerije Višegrad, pridruže imena najboljih Užičana: Vladana Terzića, Obrada Jovanovića, Dušana Starčevića, Milutina Koraća, Radomira Vergovića, Dragana Dimića, Miljane Drašković, Vjekoslava Ćetkovića i njihovog prijatelja iz Arilja Ljubivoja Jovanovića. Odnosno, kada se uz njih imenom i delima nadju: Banjalučani Mihailo Rakita, Biljana Gavranović, Bijeljinci Božidar Matijašević i Milijanko Miholjčić, Paljanin Branislav Kovačević, Pančevci Čedomir Kesić, Dragan Djordjević i Milovan Panić, Kruševljanin Milorad Djokić - Mladji, Novosadjani Branislav Marković, Radivoj Dragin i Marko Milović, Zemunci Novak Demonjić - Ozrenski, Pavle Nikitović - Nik i Aleksandar Pribićević ili, pak, Djordje Petrović iz Karlovaca, Zdrave Mirčeta iz Knina, a sada izbeglica, Dragan Bartula iz Loznice, Mirko Kovačević iz Čačka, Ivana Stanković iz Niša, Milivoje - Mića Bogosavljević iz V.Gradišta, Nenad Vojičić iz Beograda i još mnogi jednako vredni kao i uvek dobro došli gosti i prijatelji iz Grčke, Bugarske, Ukrajine i Madjarske.

Samo zahvaljujući rezultatima rada kojim se odlikuje i plodovima umetničkih saborovanja kakvim se umnožava Gradska galerija Višegrad, uz nadu da će njoj sličnih ustanova kulture i stvaralaštva kod Srba biti sve više, može se sa nešto više optimizma gledati na sutrašnjicu. Jer, u Višegradu tačno znaju šta to zbori mladi knežević Dušan Karadjordjević, unuk kneza Pavla, kada poručuje da ćemo Evropljani biti "tačno onoliko koliko ostanemo Srbi".

Nikola Kusovac